Arabuluculuk, pek çok uyuşmazlık türünde dava açılabilmesinin ön koşulu hâline gelmiştir. Uygulamada sıkça karşılaşılan bir yanılgı, arabuluculuk sürecinin yalnızca biçimsel bir aşama olduğu ve toplantıya katılmamanın önemli bir sonuç doğurmayacağı düşüncesidir. Oysa kanun koyucu, ilk toplantıya katılmamayı doğrudan maddi bir yaptırıma bağlamıştır.
İlk toplantıya katılmamanın mali sonucu
Düzenlemeye göre, dava şartı arabuluculukta geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmayan taraf, yargılamanın sonunda kısmen veya tamamen haklı çıksa bile yargılama giderlerinin tamamından değil, yarısından sorumlu tutulur. Ayrıca bu taraf lehine vekâlet ücretine hükmedilmesi hâlinde, bu ücretin yalnızca yarısına hak kazanır.
Bu sonuç, davanın esasına ilişkin haklılık durumundan bağımsızdır. Yani alacağı tamamen kabul edilen bir davacı veya kendisine karşı açılan davanın reddini sağlayan bir davalı dahi, ilk toplantıya katılmamış olması nedeniyle bu yaptırımla karşılaşabilir.
Hangi uyuşmazlıklarda arabuluculuk dava şartıdır
Dava şartı arabuluculuğun kapsamı zaman içinde genişlemiştir. Bugün itibarıyla başlıca şu uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması zorunludur:
- İşçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talepleri
- Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepli ticari davalar
- Kiralanan taşınmazlara ilişkin uyuşmazlıklar
- Taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar
- Kat Mülkiyeti Kanunu’ndan kaynaklanan uyuşmazlıklar
- Komşu hakkından doğan uyuşmazlıklar
Kiralanan taşınmazların ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin talepler bu kapsamın dışındadır.
Dava şartının sonradan tamamlanamaması
Arabuluculuk dava şartı, sonradan giderilebilecek bir eksiklik değildir. Arabulucuya başvurulmadan açılan dava, bu sebeple usulden reddedilir. Dava açıldıktan sonra arabuluculuk sürecinin işletilmesi, açılmış olan davadaki eksikliği gidermez.
Bu nedenle dava dilekçesi hazırlanmadan önce uyuşmazlığın dava şartı arabuluculuk kapsamında olup olmadığının değerlendirilmesi, hem süre hem de masraf kaybının önlenmesi bakımından önem taşır.
Alacağın muaccel olması şartı
Arabuluculuğa başvurulabilmesi için alacağın muaccel, yani talep edilebilir hâle gelmiş olması aranmaktadır. Henüz vadesi gelmemiş bir alacak için yürütülen arabuluculuk süreci, dava şartının yerine getirilmesi bakımından sonuç doğurmayabilir. Bu husus özellikle vadeli ticari alacaklarda dikkat edilmesi gereken bir noktadır.
Toplantıda imzalanan anlaşma belgesinin niteliği
Arabuluculuk sonunda düzenlenen anlaşma belgesi, şartları taşıması hâlinde ilam niteliğindedir ve doğrudan icraya konulabilir. Anlaşma belgesine karşı başvurulabilecek hukuki yollar oldukça sınırlıdır.
Bu nedenle toplantıda ulaşılan mutabakatın içeriği, hangi alacakların kapsandığı ve feragat ya da ibra niteliğinde ifadeler bulunup bulunmadığı imzadan önce dikkatle incelenmelidir. Uygulamada, anlaşma belgesinin kapsamının yeterince değerlendirilmemesi nedeniyle sonradan talep edilmesi düşünülen alacakların ileri sürülemediği durumlarla karşılaşılmaktadır.
Değerlendirme
Arabuluculuk toplantısı, uyuşmazlığın esasının tartışıldığı ve sonuçları bağlayıcı olabilen bir aşamadır. Toplantıya katılım, yalnızca yaptırımdan kaçınmak için değil, uyuşmazlığın dava açılmadan çözülebilme ihtimalinin değerlendirilmesi bakımından da önem taşır. Sürecin avukat desteğiyle yürütülmesi, hem usule ilişkin kayıpların hem de anlaşma belgesinden doğabilecek sonuçların önceden değerlendirilmesine imkân tanır.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Somut duruma ilişkin değerlendirme için hukuki destek alınması önerilir.